Methodologie gezondheid

• Gezondheidonderwerpen
• Indicatoren en databronnen
• Validiteit en betrouwbaarheid
• Representativiteit
• Toekomstige wijzigingen

Gezondheidsonderwerpen

Het dashboard is bedoeld om inzichten te geven in de gezondheid van het voedsel dat in Nederlandse supermarkten wordt verkocht. In deze versie van het dashboard is gekozen voor het verkoopaandeel Schijf van Vijf-voedingsmiddelen als belangrijk onderwerp voor gezonde (en duurzame) voeding.

De Schijf van Vijf(externe link) is een wetenschappelijk onderbouwd en praktisch toepasbaar hulpmiddel van het Voedingscentrum dat helpt bij het maken van gezonde, duurzame en veilige keuzes. Een gezond en veilig dieet omvat een gevarieerde inname van veel groente en fruit, peulvruchten, volkorenvoedingsmiddelen, vloeibare en smeerbare vetten, noten, zuivel en zuivelalternatieven, ei, vis en kleine hoeveelheden vlees, water en koffie en thee zonder suiker.

Indicator en databron, validiteit en betrouwbaarheid

Op basis van de Schijf van Vijf zijn er verschillende relevante indicatoren te onderscheiden. Voor dit dashboard, waarin de prestaties van supermarktketens centraal staan, is gekozen voor de Schijf van Vijf-indicator uitgedrukt in verkoopvolume. Door het aandeel Schijf van Vijf-voedingsmiddelen te meten in verkocht volume in kilogram in plaats van in het aantal producten (zoals tot op heden meestal is gedaan) omvat de indicator zowel het aanbod vanuit de supermarkt als de consumptie door de consument.

Tabel 1 Beschrijving van de indicatoren

De Schijf van Vijf-indicator meet het verkoopvolume (in kg) van voedingsmiddelen die in de Schijf van Vijf staan ten opzichte van het totale verkoopvolume van voedingsmiddelen in supermarktketens. Hiervoor is een objectieve beoordeling op productniveau nodig om te bepalen of een product wel of niet in de Schijf van Vijf staat. Het Voedingscentrum beoordeelt op onafhankelijke en uniforme wijze of voedingsmiddelen wel of niet tot de Schijf van Vijf staan, volgens de criteria van de Richtlijnen Schijf van Vijf. Voor de huidige resultaten geldt dat de oude Richtlijnen Schijf van Vijf(externe link) die in 2025 geldig waren, zijn toegepast. De Schijf van Vijf-beoordeling op productniveau wordt vervolgens gekoppeld aan het verkoopvolume van het voedingsmiddel, dat door supermarktketens wordt berekend.

Supermarktketens rapporteren het verkoopvolume (uitgedrukt als een percentage) van voedingsmiddelen die in de Schijf van Vijf staan ten opzichte van het verkoopvolume van alle voedingsmiddelen. Het verkoopvolume is de vermenigvuldiging van het aantal verkochte voedingsmiddelen (afzet) en het gewicht per product (per stuk). Metingen betreffen zowel huismerk- als niet-huismerkvoedingsmiddelen uit het vaste én tijdelijke assortiment van alle supermarktformules (franchise, to go, bezorgservice/online). Voedingsmiddelen waarvoor geen criteria zijn, zoals bijvoorbeeld babyvoeding (< 1 jaar), voedingssupplementen en het non-foodassortiment vallen buiten de scope van de monitor. De berekening van de indicator is niet bij alle supermarktketens gebaseerd op een volledige dekking van het assortiment, waardoor het resultaat minder betrouwbaar is dan wanneer de dekking wel 100% is.

De Schijf van Vijf-beoordeling is gebaseerd op informatie uit de Levensmiddelendatabank(externe link). Voor bepaalde supermarktketens is de Schijf van Vijf-beoordeling niet of niet volledig via de Levensmiddelendatabank uitgevoerd. In deze gevallen is via een alternatieve route bepaald of voedingsmiddelen tot de Schijf van Vijf behoren en zijn voedingsmiddelen handmatig ingeschat op basis van beperkte informatie (zoals ontbrekende voedingswaarden en ingrediëntenlijsten). Hierdoor is de Schijf van Vijf-beoordeling minder nauwkeurig en bestaat er meer onzekerheid over de betrouwbaarheid van de uitkomsten.

Validiteit en betrouwbaarheid

In deze paragraaf staat beschreven in hoeverre de gegevens in het dashboard een valide beeld geven van hetgeen we willen beschrijven (validiteit) en hoe betrouwbaar de gegevens zijn (betrouwbaarheid). Onder validiteit wordt verstaan: de mate waarin een indicator daadwerkelijk meet wat we willen weten. Afwijkingen in definities kunnen bijvoorbeeld de validiteit van een indicator verlagen. Betrouwbaarheid heeft betrekking op onzekerheid in de data en de vraag of de uitkomsten in een ander, vergelijkbaar onderzoek hetzelfde zouden zijn.

De validiteit van de data in dit dashboard is ingeschat aan de hand van de eenduidigheid van de definities van de indicatoren zoals die in de verschillende bronnen zijn gebruikt. Daarbij zijn input van de supermarktketens en expertkennis van het Voedingscentrum, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en Wageningen Social & Economic Research gebruikt. Van veel gegevens in dit dashboard is het lastig om de betrouwbaarheid exact te meten. Er is een inschatting gemaakt op basis van de aard van de gebruikte bronnen en de mate waarin de gegevens gebaseerd zijn op gevalideerd onderzoek.

Tabel 2 Kwaliteit van de indicatoren

Representativiteit

De representativiteit van de data per supermarkt is goed. Elke supermarktketen heeft een dekking van minimaal 94% van het voedingsassortiment. Dit betekent dat een groot deel van hun totale verkochte voedingsassortiment in 2025 (zowel vaste als tijdelijke voedingsmiddelen) is beoordeeld op de vraag of de voedingsmiddelen wel of niet in de Schijf van Vijf staan volgens de criteria van de Richtlijnen Schijf van Vijf(externe link) die in 2025 geldig waren. Het kleine deel van het voedselassortiment dat niet beoordeeld is, betreft voedingsmiddelen die door franchisenemers zelf zijn ingekocht. Deze voedingsmiddelen blijven buiten zicht van de verkoopvolumes op supermarktketenniveau en daarmee ook buiten de berekening van de indicator, terwijl ze officieel wel binnen het bereik van de monitor vallen.

Het is belangrijk te benadrukken dat de gegevens per supermarktketen alleen representatief zijn voor de getoonde supermarktketens en niet voor de sector als geheel. In de eerste versie van het dashboard zijn gegevens opgenomen van vijf supermarktketens: Albert Heijn, Aldi, Jumbo, Lidl en Plus. Dit waren in 2025 de vijf grootste supermarktorganisaties van Nederland. Samen hadden deze supermarktketens een marktaandeel van ongeveer 84% in 2025 (op basis van NielsenIQ(externe link)). Naast deze vijf supermarktketens zijn er andere supermarktketens en zelfstandige supermarktbedrijven in Nederland die (nog) niet opgenomen zijn in het dashboard. De prestaties van deze organisaties hoeven niet hetzelfde te zijn als die van de supermarktketens die in het dashboard zijn weergegeven.

Toekomstige wijzigingen

Het thema gezondheid wordt in de toekomst mogelijk verder uitgewerkt in het dashboard door er ook andere onderwerpen in te integreren. In overleg met het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, het Voedingscentrum, supermarktketens en maatschappelijke organisaties wordt voor elke nieuwe publicatie onderzocht of (en zo ja, op welke manier) er andere onderwerpen kunnen worden toegevoegd.

Voor de verdere ontwikkeling van het verkoopaandeel Schijf van Vijf zal de prioriteit in de nabije toekomst liggen op de volgende onderwerpen:

• Uitbreiding supermarktketens: in overleg met de betrokken organisaties zullen voor een volgende publicatie naar verwachting nieuwe supermarktketens worden toegevoegd aan het dashboard.
• Schijf van Vijf-beoordeling: voor een volgende publicatie zal de Schijf van Vijf-status van voedingsmiddelen beoordeeld worden op basis van de nieuwe Schijf van Vijf-criteria die vanaf 2026 gelden(externe link). Er wordt nagegaan wat dit betekent voor de vergelijkbaarheid van de resultaten.
• Betere dekking van voedingsmiddelen in de Levensmiddelendatabank: door meer voedingsmiddelen uit het supermarktassortiment in de Levensmiddelendatabank op te nemen, kunnen we ervoor zorgen dat de Schijf van Vijf-status van voedingsmiddelen automatisch kan worden beoordeeld op basis van volledige informatie, in plaats van een deels handmatige inschatting op basis van beperkte gegevens. Dit maakt de resultaten betrouwbaarder en zorgt voor een eerlijkere vergelijking tussen supermarktketens.
• Datavalidatie: het ontwikkelen en implementeren van een methode voor een onafhankelijke audit van supermarktberekeningen van het verkoopvolume per product en het verkoopaandeel Schijf van Vijf-voedingsmiddelen.
• Duiding van resultaten: het verbeteren van de duiding van monitorresultaten door middel van vergelijkingen binnen en tussen supermarktketens door de tijd heen.
• Aanvullend inzicht: mogelijk kunnen er aanvullende gegevens weergegeven worden, zoals het verkoopaandeel Schijf van Vijf-voedingsmiddelen per voedingsmiddelengroep.